Dr Mieczysław Orłowicz, Warszawa, Lipiec 1924 
(zachowano oryginalną pisownie)

Najdalej na wschód wysuniętym powiatem dawnych Prus Królewskich jest powiat lubawski, który leży w klinie między Mazowszem a Prusami Książęcymi. W obecnym województwie Pomorskim sąsiaduje on od wschodu z małym powiatem działdowskim utworzonym z przyłączonego do Polski skrawka Mazur Pruskich.

zdjecie1Lubawa znaną jest w dziejach jako stolica ziemi lubawskiej. Ziemia ta położona na pograniczu Mazowsza na lewym brzegu Drwęcy stanowiła a zaraniu dziejów teren sporny między Polską a Prusami, i narażoną była na nieustanne najazdy wojenne. W XII wieku przyłączyli ją Prusacy. Jeden z ich książąt, Swawabuno, w r.1214 po nawróceniu miał ją darować ówczesnemu biskupowi chełmińskiemu Chrystjanowi. Darowiznę ziemi lubawskiej na rzecz biskupów potwierdził w r.1222 książę Konrad Mazowiecki, uważając ziemie lubawską za część Mazowsza. Po roku 1230 odzyskali Krzyżacy ziemię lubawską na Prusach, a gdy w r.1243 na synodzie toruńskim utworzono dla ziem krzyżackich cztery biskupstwa, biskupi chełmińscy otrzymali ziemię lubawską na prawach udzielnego księstwa. Księstwa takie otrzymali także trzej inni biskupi ziemi krzyżackich, t. j. pomezański, warmiński i sambisjki, lecz władza książęca tylko jednego z nich, t. j. warmińskiego przetrwała do końca XVIII w. Biskupi chełmińscy władzę książęcą nad ziemią lubawską utracili już w czasie wojny trzynastoletniej 1454-66, kiedy ziemia ta na podstawie pokoju toruńskiego została przyłączona do Polski. Niemniej jednakże zachowali oni swe dobra w ziemi lubawskiej nadal, a Lubawa pozostała aż do rozbiorów Polski ich stałą rezydencją. Przeszło przez 200 lat (1243-1466) wykonywali oni w Lubawie również władzę świecką, dzięki czemu dzieje Lubawy wiążą się bardzo ściśle z dziejami biskupstwa chełmińskiego.


Diecezja chełmińska była chełmińska tylko z nazwy, w rzeczywistości bowiem katedra biskupów do r.1824 znajdowała się w Chełmży(później w Pelplinie), rezydencją zaś biskupów była Lubawa. Krzyżakom nie była na rękę początkowo zależność tego biskupstwa od metropolitów gnieźnieńskich, zyskali więc w r, 1255 podporządkowanie go pod arcybiskupstwo w Rydze, co trwało do początków XVI w., kiedy po przyłączeniu Prus Królewskich do Polski, uczyniono biskupstwo chełmińskie znowu zależnem od metropolitów gnieźnieńskich.

Za rządów krzyżackich biskupami chełmińskimi buli wyłącznie Niemcy, niejednokrotnie zakonnicy krzyżaccy, narzucami wbrew woli kapituły. Na stolicy biskupiej zasiadł jeden z Piastów Śląskich, Jan III zwany Kropidłem (1399-1401) późniejszy biskup kujawski. Po pokoju toruńskim mianował Kazimierz Jagiellończyk, jako pierwszego Polaka, biskupem, Wincentego Gosławskiego, herbu Nałęcz, zwanego Kiełbasą(1466-79). Wśród jego następców widzimy wielu ludzi o głośnych nazwiskach, którzy jednakże przeważnie dość szybko przechodzili z tej djecyzji na inne lepiej dotowane, a kilku nawet zostało prymasami Polski. Między innymi widziany wśród biskupów chełmińskich w Lubawie Humanistą Dantyszka (1530-37), Stanisława Hoziusza(1549-51), późniejszego kardynała, głośnego mecenasa sztuk pięknych Jakuba Zadzika (1724-33) późniejszego biskupa krakowskiego i twórcę pałacu biskupiego w Kielcach, późniejszych prymasów Jana Lispskiego, Andrzeja Leszczyńskiego , Andrzeja Olszowskiego, Teodora Potockiego i t. d. W czasie rozbiorów Polski był biskupem Jędrzej Bayer herbu Leliwa (1758-84), za którego nastąpiła kasata dóbr biskupich i przeniesienie rezydencji do Chełmży.

Lubawie pawo miejskie nadał w połowie XIII w. biskup Heidenreich. W r. 1260 napadli i zniszczyli miasto wraz z zamkiem Prusacy, w trzy lata później wódz Prusaków Henryk Monte zadał pod Krzyżakom pod Lubawą ciężką klęskę. W r. 1301 rozpoczęli biskupi budowę okazałego zamku gotyckiego, który był ich rezydencją. W r.1330 oblegali bezskutecznie miasto Litwini, ponieśli nawet klęskę pod jego murami, co przeszkodziło połączeniu się wojsk litewskich z polskimi Łokietka. W r.1410 przed bitwą pod Grunwaldem gromadziły się pod Lubawą wojska krzyżackie. Po bitwie poddało się miasto Polakom a biskup Arnold złożył hołd Jagielle. Powtórnie oblegał miasto Jagiełło w r .1422, w r.1439 zajęli je Polacy. Już od r.1440 należała Lubawa do skierowanego przeciwko Krzyżakom Związku Miast Pruskich, a w roku 1454 tak tu, jak z innych miast wypędzono Krzyżaków. Wówczas biskup Jan złożył hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi. Dopiero w r.1459 przy poparciu przychylnego dla Krzyżaków nowego biskupa Bartłomieja udało się Krzyżakom opanować znowu zamek lubawski. W r.1466 na podstawie pokoju toruńskiego zostało miasto przyłączone do Polski, ziemia lubawska straciła charakter księstwa biskupiego i weszła w skład województwa chełmińskiego. Po okupacji przez Prusy w r.1772 zeszła Lubawa do rzędu zwykłego miasteczka prowincjonalnego, gdyż zamek lubawski przestał być rezydencją biskupów i popadł wkrótce w ruinę. Szybko zaczęła wzrastać niemiecka ludność ewangelicka, oraz żydzi, którym za rządów biskupich nie wolno było mieszkać w Lubawie. Mimo jednakże ucisku germanizacyjnego trwającego przez 100 lat powiat lubawski zachował zdecydowaną większość polską i był jedynym na prawym brzegu Wisły, który wybierał do sejmu pruskiego posłów polskich.

Biskupi posiadali w Lubawie dwa zamki, w szczególności stary zamek, gotyk krzyżacki z ciężką wieżą, zbudowany z cegły w r.1301 i stojący obok pałac barokowy. Stały one na wschód od miasta. Stary zamek uchodził za najpiękniejsza po zamku krzyżackim w Malborku rezydencję Prus Królewskich. Rozszerzył go biskup Arnold w latach 1401-16, a przebudowany w stylu barokowym i ozdobiony został za biskupa Zadzika (1624-35) i Lipskiego (1635-39), których herby zdobiły sale i portale. Zadzik zbudował tez nową kaplicę barokową zdobioną marmurami. Obok zamku stała wysoko wieża, której hełm zdobiła rzeźba M.Boskiej. Zamek ten był otoczony wodą a na piętrze miał wspaniałe sale reprezentacyjne, wraz z kaplicą gotycką , która uległa zniszczeniu za wojen szwedzkich. Biskup Zadzik zaczął w r.1627 budować obok dawnego zamku dwupiętrowy pałac barokowy, bogato dekorowany zewnątrz i wewnątrz, w którym mieszkali biskupi aż do rozbiorów Polski.

Gdy w r.1781 rząd pruski kazał biskupowi Bayerowi przenieść do Chełmży obydwa zamki podupadły, a jego następca Karol Hohenzollern, który w Lubawie nie pokazał się ani razu, kazał w r.1787 rozebrać niektóre budynki i rozsprzedać na materjał budowlany. Znacznych szkód doznał zamek w r.1807 w czasie wojny francusko-pruskiej, a w r.1813 zniszczył go pożar od pioruna. W r.1815 zaczęła się rozbiórka pozostałych murów na materjał budowlany, a wreszcie w r.1818 rozebrano też wysoką wieżę, która była największą ozdobą miasta. W ten sposób zniszczał najcenniejszy artystycznie i historycznie zabytek Lubawy. W r.1826 naczelny prezes regencji gdańskiej Schen wydał magistratowi polecenie rozebrania resztki murów zamkowych, z których nie można nabrać wyobrażenia o jego wyglądzie, ani założeniu. Przypuszczalnie stary zamek nie ustępował słynnemu zamkowi biskupów warmińskich w Lidzbarku, a nowy pałac również przez biskupa Zadzika zbudowanemu pałacowi biskupiemu w Kielcach.

zdjecie2Nie zachował się też dawny ratusz lubawski, gdyż spłonął on w pożarze miasta w roku 1724. Z czasów po tym pożarze pochodzą niektóre kamienice z facjatami na rynku, oraz kamienice w części wschodniej, które zachowały podsienia.

Niedaleko rynku stoi katolicki kościół farny, jednonawowy ceglany gotyk, którego budowę zaczęto w r.1333, z niewykończoną wieżą na froncie. Renesansowy szczyt absydy pochodzi z restauracji w drugiej połowie XI w. Urządzenie przeważnie późnobarokowe , w prezbiterjum kilka grobowców biskupów chełmińskich. W starym Ogrojcu pochodzącym z XV w. dwie ładne gotyckie drewniane rzeźby św.Piotra i Pawła , przypominające szkołę Wita Stwosza.

Dawny kościół Bernardynów od 100 lat służący jako kościół ewangelicki, jest to jednonawowy budynek wczesnobarokowy z lat 1600-10, ozdobiony 40m wysoką wieżą, z r. 1904. Fundował go miecznik Seweryn Zalewski. Po kasacie Bernardynów w r.1821 kościół oddano ewangelikom, zaś w klasztorze umieszczono ewangelickie seminarium nauczycielskie.

Po Bernardynach pozostało w kościele kilka cennych zabytków w szczególności stalle, ambona, wielki ołtarz i ornamentyka sklepienia .

Przed wielkim ołtarzem jest pochowany pierwotny fundator klasztoru Mikołaj Chrapicki, który w r.1508 zrezygnował z biskupstwa i został zakonnikiem. Wśród urządzenia wyróżnia się bogato rzeźbiony barokowy wielki ołtarz, kazalnica i stalle, roboty braciszków bernardyńskich. Najcenniejszym szczegółem artystycznym kościoła jest ornamentyka stropu. Strop nawy podzielony jest na 180 kasetonów , z których połowę wypełniają polichromowane płaskorzeźby ze scenami z życia M.Boskiej i Chrystusa. Wykonano je w r.1606. Strop prezbiterium zdobi 8 dużych płaskorzeźb z życia św.Franciszka. Całość jest pierwszorzędnym zabytkiem sztuki polskiej z doby wczesnego baroku.

Przy ulicy Iławskiej stoi niewielki drewniany kościół św.Barbary, z r.1770, posiadający wewnątrz stylowo jednolite urządzenie rokokowe.

Z dawnych murów miejskich pozostały znaczne resztki, o które opiera się szereg ubogich domków. Bram posiadało miasto dwie, Niemiecką od północy i Polską od południa. Trzecia mniejsza brama prowadziła do zamku. Rozebrano ją całkowicie. Mury miejskie pochodzą z XIV w. a ich resztki zachowały się najlepiej w stronie południowo-wschodniej gdzie pozostała też jedna z baszy przerobiona obecnie na dom mieszkalny.

1 km. na wschód od Lubawy leżą Lipy, gdzie wśród lip stoi samotny kościół odpustowy. W pocz. XIII w. miał w tem miejscu znajdować się święty gaj Prusaków, gdzie stał olbrzymi dąb, który w r.1214 ściął własnoręcznie biskup Chrystjan w czasie swej podróży misyjnej, co wywołało wielką niechęć wśród Prusaków , przywiązanych do tradycyjnej świętości. Na miejscu tego gaju stanął kościół, słynny jako miejsce odpustowe, gdzie na główny odpust na Nawiedzenie M.Boskiej przybywały tłumy ludzi z województwa chełmińskiego i Mazowsza. Stary kościół spłonął w r.1861 obecny pochodzi z r.1870. Cudowną rzeźbę M .Boskiej przeniesiono do kościoła w Lubawie.

Wśród kościołów wiejskich okolic Lubawy najcenniejszym artystycznie jest kościół w położonej na północ wiosce Kazanice, który jedyny z kościołów województwa zachował nazewnątrz w stanie niezmienionym wygląd gotyckiego kościoła krzyżackiego XIV wieku.
Z kościołów drewnianych najpiękniejszy i najbardziej malowniczy jest kościół w Rożentalu zbudowany w r.1761. Skromne kościółki gotyckie z XIV w. posiada Prątnica i Byszwałd, kościół drewniany z r.1725 Złotowo, zaś Grabowo jeden z nielicznych w województwie kościołów empirowych, wzniesiony w latach 1806-14, w czasie gdy Lubawa wchodziła w skład W. Ks.Warszawskiego.

Lubawa leży bardo blisko słynnego pobojowiska grunwaldzkiego, które jednakże leży już na terytorjum pruskiem.